Waarom het net in balans moet blijven
Stroom wordt verbruikt op het moment dat hij wordt opgewekt. Komt er meer elektriciteit op het net dan eraf gaat, dan loopt de frequentie op. Is er te weinig, dan zakt ze. Europese regels (Verordening 2017/1485) leggen de nominale frequentie in alle synchrone zones vast op 50 Hz, dus ook in het gekoppelde net van continentaal Europa waar Nederland deel van uitmaakt.
De transmissiesysteembeheerders in dat net zijn samen verantwoordelijk voor een stabiele frequentie, en ieder bewaakt de balans in het eigen gebied. In Nederland is dat TenneT, de beheerder van het hoogspanningsnet. De day-aheadprijs stelt TenneT niet vast; die ontstaat in de gekoppelde veiling van de beurzen. TenneT is aan zet tijdens de levering zelf: een afwijking wordt binnen een halve minuut opgevangen en binnen een kwartier hersteld.
De rol van de balanceringsverantwoordelijke
De Europese elektriciteitsverordening maakt iedere marktdeelnemer verantwoordelijk voor de onbalans die hij veroorzaakt. Hij is daarvoor zelf balanceringsverantwoordelijke (BRP, balance responsible party) of draagt die taak via een overeenkomst over aan een BRP naar keuze. De Energiewet, van kracht sinds 1 januari 2026, gebruikt dezelfde term (voorheen programmaverantwoordelijke).
De partij met de aansluiting heet in de Energiewet de aangeslotene. De marktdeelnemer die door de aangeslotene op een allocatiepunt is gecontracteerd, in de regel de leverancier, zorgt ervoor dat op dat allocatiepunt een balanceringsverantwoordelijke actief is. Koopt of verkoopt een aangeslotene niet via een marktdeelnemer, dan is hij daar zelf verantwoordelijk voor.
Programma en allocatie per kwartier
Elke BRP stuurt TenneT per dag een energieprogramma, het E-programma. Daarin staat per onbalansverrekeningsperiode van 15 minuten welke positie de BRP verwacht en welke handel hij heeft gesloten. Die periode heet ook ISP (imbalance settlement period), vroeger PTU.
Na levering wijst de netbeheerder de volumes van alle aansluitingen per kwartier toe aan hun BRP: de allocatie. Grote aansluitingen worden in principe gealloceerd op gemeten kwartierwaarden (telemetrie). Sinds 1 mei 2026 geldt dat via collectieve slimme-meterallocatie (cSMA) ook voor kleine aansluitingen met een op afstand uitleesbare slimme meter. Zonder werkende communicatie gaat een kleine aansluiting nog via een profiel (profielallocatie).
Het verschil tussen de toegewezen volumes en het laatst goedgekeurde programma is de onbalans van de BRP. Die wordt over de hele portefeuille bepaald: verbruikt de ene klant meer dan verwacht en de andere minder, dan vallen die afwijkingen deels tegen elkaar weg.
Oorzaken en richting van onbalans
Een programma blijft een verwachting, en afwijkingen hebben meestal alledaagse oorzaken:
- verbruik dat anders loopt dan gepland, door een storing, een extra ploegendienst of weer dat afwijkt van de voorspelling;
- zon en wind die meer of minder opleveren dan verwacht;
- een productie-installatie of centrale die onverwacht uitvalt;
- nieuwe installaties, zoals een warmtepomp, laadpunten of een batterij, die nog niet in de verwachting zijn opgenomen.
Onbalans kent twee richtingen. Een BRP met een tekort heeft in een kwartier minder stroom ingekocht dan zijn portefeuille afnam, of meer verkocht dan er werd opgewekt. Bij een overschot is het omgekeerd.
Rekenvoorbeeld, fictieve waarden. Een BRP heeft voor het kwartier van 14:00 tot 14:15 uur een afname van 5.000 kWh in zijn programma staan. De toegewezen afname blijkt 5.300 kWh. Het tekort van 300 kWh wordt afgerekend tegen de onbalansprijs voor tekort in dat kwartier.
- Programma van de BRP
- Toegewezen afname (allocatie)
- Tekort: meer afgenomen dan gepland
- Overschot: minder afgenomen dan gepland
Het reservevermogen van TenneT: FCR, aFRR en mFRR
Brengt de som van alle afwijkingen het net uit balans, dan zet TenneT reservevermogen in. Dat vermogen komt van marktpartijen met installaties die snel kunnen op- of afschakelen. In de Europese regels heten zij aanbieders van balanceringsdiensten, of BSP (balancing service provider).
| Reserve | Functie | Inzet |
|---|---|---|
| FCR frequency containment reserve | Begrenst een frequentieafwijking direct nadat een onbalans is ontstaan. | Automatisch, op de gemeten frequentie, voor het hele gekoppelde net. In continentaal Europa binnen 30 seconden volledig ingezet. |
| aFRR automatic frequency restoration reserve, voorheen regelvermogen | Herstelt de frequentie tot 50 Hz en de balans in het eigen gebied. | Automatisch aangestuurd door TenneT op basis van biedingen. Sinds 17 oktober 2024 is TenneT aangesloten op het Europese platform PICASSO. |
| mFRR manual frequency restoration reserve, voorheen noodvermogen | Aanvullend vermogen bij een grote onbalans in het systeem. | Handmatig, op afroep van TenneT. Sinds 2 december 2025 is TenneT aangesloten op het Europese platform MARI. |
De rol van BSP staat los van die van BRP. Een BSP levert balanceringsenergie of balanceringscapaciteit aan TenneT; een BRP draagt de financiële verantwoordelijkheid voor de balans van een portefeuille.
Hoe de onbalansprijs tot stand komt
BSP's dienen biedingen in om op te regelen (meer invoeden of minder afnemen) of af te regelen (minder invoeden of meer afnemen). TenneT zet die biedingen in op volgorde van prijs. Per kwartier bepaalt de duurste ingezette opregelbieding of de goedkoopste ingezette afregelbieding de prijs van de balanceringsenergie. Op die prijs is de onbalansprijs gebaseerd.
Welke prijs een BRP betaalt of ontvangt, hangt af van de regeltoestand van het kwartier. Het overzicht is vereenvoudigd; de volledige regels publiceert TenneT.
| Regeltoestand | Wat TenneT in het kwartier doet | Onbalansprijs |
|---|---|---|
| Regeltoestand 0 | Niet op- of afregelen | Eén prijs voor tekort en overschot |
| Regeltoestand +1 | Alleen opregelen | Eén prijs voor tekort en overschot, op basis van de opregelprijs |
| Regeltoestand -1 | Alleen afregelen | Eén prijs voor tekort en overschot, op basis van de afregelprijs |
| Regeltoestand 2 | Zowel op- als afregelen, zonder eenduidige richting | Twee prijzen: tekort tegen de opregelprijs, overschot tegen de afregelprijs |
Het werken met twee prijzen in regeltoestand 2 heet dubbele prijsstelling (dual pricing). TenneT past die sinds 2001 toe, en de ACM keurde voortzetting ervan op 2 maart 2022 goed. Regeltoestand 2 kwam steeds vaker voor: volgens TenneT in 27 procent van de kwartieren in 2025, tegen 17 procent in 2024 en 8 procent in 2023, onder meer door PICASSO en meer snel reagerende installaties.
De onbalansprijs komt op een andere manier en later tot stand dan de day-aheadprijs en kan daar in hetzelfde kwartier van afwijken. Ook hij kan negatief zijn (zie negatieve stroomprijzen). Een BRP met een tekort ontvangt dan geld en een BRP met een overschot betaalt. TenneT verdient zelf niet aan onbalans: het saldo van wat TenneT betaalt en ontvangt, wordt verrekend in de gereguleerde tarieven van een volgend jaar.
Bijsturen voor en na levering
Voor een BRP is onbalans een financieel risico. Hoe beter de verwachting van verbruik en opwek per kwartier, hoe minder volume tegen de onbalansprijs wordt afgerekend. Bijsturen kan op drie momenten:
- vooraf in de day-aheadmarkt, sinds leveringsdag 1 oktober 2025 per kwartier en dus in dezelfde eenheid als de onbalansverrekening (zie kwartierprijzen);
- daarna via de intradaymarkt, tot kort voor levering, als de verwachting verandert;
- na levering op de Nederlandse After-Market van EPEX SPOT, tot 08:30 uur op de dag na levering.
- VoorafDay-aheadmarkt en programmaInkoop per kwartier voor de volgende dag. De BRP meldt TenneT per kwartier zijn verwachte positie.
- Tot kort voor leveringIntradaymarktBijsturen als de verwachting van verbruik of opwek verandert.
- Tijdens het kwartierTenneT houdt de balansFCR, aFRR en mFRR vangen de landelijke onbalans op.
- Tot 08:30 uur de dag ernaAfter-Market van EPEX SPOTNa levering nog bijsturen.
- DaarnaAllocatie en verrekeningDe netbeheerder wijst de volumes per kwartier toe; TenneT rekent de afwijking af tegen de onbalansprijs.
Het prijssysteem is zo opgezet dat een afwijking die de landelijke onbalans vergroot geld kost, en een afwijking die haar verkleint iets kan opleveren. TenneT publiceert daarom doorlopend hoeveel balanceringsenergie het inzet en tegen welke prijzen, zodat ook andere partijen dan BSP's aan het herstel van de balans kunnen bijdragen.
Hoe onbalanskosten in uw energieprijs terechtkomen
Voor onbalans krijgt een zakelijke afnemer geen factuur van TenneT, tenzij hij zelf BRP is. TenneT rekent af met de BRP, en de leverancier neemt de kosten mee in de prijs die u betaalt. Hoe dat gebeurt, verschilt per contract:
- In de vaste opslag per kWh. U ziet de onbalanskosten dan niet apart, en de leverancier draagt het risico dat ze hoger uitvallen.
- Als aparte post, bijvoorbeeld op basis van de afwijking van uw eigen profiel. U ziet dan wat onbalans kost en draagt zelf meer van het risico.
Verwant hieraan zijn profielkosten. Die ontstaan wanneer ingekochte vlakke blokken, zoals een baseloadcontract van de termijnmarkt, niet precies passen op uw verbruik per kwartier. Het verschil wordt afgerekend tegen spot- of onbalansprijzen. Zie ook spotmarkt en termijnmarkt.
Bij Cedrus Trading staan de hoogte van de opslag en de verrekening van profiel- en onbalanskosten vooraf in de offerte. Geeft u de informatie over afwijkingen in uw bedrijfsvoering die wij voor de balancering nodig hebben niet, niet tijdig, niet volledig of onjuist door, dan mogen wij de onbalans- en administratieve kosten die daaruit voortvloeien bij u in rekening brengen (artikel 6.4 van de algemene voorwaarden).
Wat betekent dit voor uw organisatie
Tenzij uw organisatie zelf BRP is, dient u geen programma in bij TenneT; dat loopt via uw leverancier en de BRP op uw aansluiting. U heeft wel invloed op de verwachting waarop wordt ingekocht:
- Geef geplande en ongeplande afwijkingen in uw bedrijfsvoering door zodra u ze kent, zoals onderhoud, een storing, een productiestop, een extra ploegendienst, een batterij of een zonnedak dat in bedrijf gaat. Bij Cedrus Trading is dat een verplichting (artikel 6.3 en 14.2 van de algemene voorwaarden).
- Zorg dat de meetdata van uw aansluitingen compleet zijn; bij een grote aansluiting levert uw meetbedrijf ze aan. Zijn de gegevens onvolledig of onbetrouwbaar, dan berekent de netbeheerder de volumes zelf. Zie EAN-codes en meetdata.
- Vraag bij elke offerte hoe onbalans- en profielkosten worden verrekend.
Wij voorspellen geen marktprijzen, ook geen onbalansprijzen. Ons werk is inzicht in uw verbruiksprofiel en een contract dat daarbij past. Wijzigingen in uw bedrijfsvoering meldt u schriftelijk, bijvoorbeeld per e-mail, aan uw vaste adviseur, die rechtstreeks met onze tradingdesk schakelt. In de Cedrus Energy Manager staan de kwartierwaarden per aansluiting naast de EPEX-prijs. Wijkt het verbruik af, dan krijgt u een melding; zo herkent u structurele veranderingen in uw profiel en kunt u ze doorgeven.
Bronnen
- Verordening (EU) 2019/943 betreffende de interne markt voor elektriciteit, artikel 5 (balanceringsverantwoordelijkheid)
- Verordening (EU) 2017/1485 tot vaststelling van richtsnoeren betreffende het beheer van elektriciteitstransmissiesystemen (nominale frequentie, FCR)
- Verordening (EU) 2017/2195 tot vaststelling van richtsnoeren voor elektriciteitsbalancering (BSP, BRP, balanceringsenergie)
- Energiewet, artikel 2.42 (balanceringsverantwoordelijke voor elektriciteit)
- Energiedatawijzer: de balanceringsverantwoordelijke
- TenneT: Imbalance Pricing System, versie 6.0 (30 maart 2022)
- ACM: goedkeuring dubbele prijsstelling voor onbalansverrekening (besluit van 2 maart 2022)
- TenneT: Annual Market Update 2025 (april 2026)
- ENTSO-E: aansluiting van TenneT op het aFRR-platform PICASSO (18 oktober 2024)
- ENTSO-E: aansluiting van TenneT op het mFRR-platform MARI (3 december 2025)
- EPEX SPOT: Trading products (day-ahead, intraday en After-Market)
- ACM: codebesluit collectieve slimme-meterallocatie (cSMA)
Laatst bijgewerkt: